04. janúar 2008 | 13:19
| Fréttir
Gleðilegt ,,Ár kartöflunnar" 2008
Sameinuðu þjóðirnar hafa útnefnt árið 2008 ,,Ár kartöflunnar". Vakin er athygli á því að kartaflan er ein af grunnfæðutegunda heimsins og hún á með réttum aðgerðum að geta gegnt mun stærra hlutverki í að sporna við fátækt í heiminum, heldur en hún gerir í dag. Talið er að kartaflan sé 3. eða 4. mikilvægasta fæðutegund heimsins, á eftir hrísgrjónum, hveiti og hugsanlega maís. Vonast er til að útnefning Sameinuðu þjóðanna á kartöflunni muni vekja aukna athygli heimsins á kartöflunni og auka útbreiðslu hennar svo að hún megi vinna gegn hungri í heiminum. Það er hægt með aukinni umfjöllun á matvæla- og menningartengdum viðburðurm um heim allan, í kvikmyndum og útgáfu ýmiss konar. Sú aukna athygli sem var vakin á hrísgrjónarækt árið 2004 þegar Sameinuðu þjóðirnar útnefndu það ár ,,Ár hrísgjrónanna" veitti einmitt aukinn innblástur til að nýta grunnfæðutegundir í þróunarlöndunum til að sporna við hungri og fátækt.
Á Íslandi eru kartöflur framleiddar á um 700 ha lands og er uppskeran u.þ.b 14.000 tonn á ári. Til samanburðar má nefna að af tómötum (sem reyndar eru náskyldir kartöflunni) eru ræktuð um 1.800 tonn á ári hér. Um árabil hafa verið í gangi hjá íslenskum kartöflubændum prófanir á nýjum afbrigðum kartaflna við okkar skilyrði og fara nýjungar hugsanlega að sjást á markaði í haust.
Næstum 213 milljónir tonna eru ræktaðar af kartöflum til manneldis í heiminum á ári og er mest ræktað í Kína. Mikið hefur verið ræktað af kartöflum í þróunarlöndunum síðan um 1960 og ekki að undra því að þær má rækta þar sem landrými er takmarkað og úrkoma óregluleg; skilyrði sem víða eru í þróunarlöndunum. Kartöfluplantan framleiðir meiri næringu, á styttri vaxtartíma, við erfið veðurskilyrði en nokkur önnur grunnfæðutegund. Í hitabeltislöndunum verða kartöflur fullsprottnar á einungis 50 dögum. Kartöflugrasið framleiðir einnig meiri fæðu miðað við magn vatns en aðrar mikilvægar plöntutegundir og er dýrmætur vítamín-, steinefna-, sterkju- og kolvetnisgjafi þar sem matarframboð er takmarkað.
Aðlögunarhæfni tegundarinnar gerir það að verkum að hana má rækta á tímabilum þegar skilyrði henta síður fyrir hrísgrjóna- og maísræktun. Skiptirækt er því stunduð með kartöfluna í Suður-Kína, Víetnam og víðar og þekkt er að kartaflan bætir jarðveginn fyrir þær tegundir sem á eftir koma. Auk þess eru kartöflur auðveldar og ódýrar í ræktun þar sem vinnuafl er nægilegt og því eru taldir miklir möguleikar á að auka ræktun hennar verulega þar sem fæðuskortur er og atvinnuleysi.
Örfáar sögulegar staðreyndir um kartöflunaKartaflan tilheyrir náttskuggaættinni. Latneskt heiti hennar er Solanum tuberosum. Hún er einær, jurtkennd planta sem gjarnan nær um 80cm hæð hér á landi. Hún myndar næringarrík rótarhnýði sem eru svo rík af sterkju að hún er talin 3.-4. mikilvægasta fæðutegund heims.
Saga kartöflunnar hófst fyrir u.þ.b. 8000 árum í Andesfjöllum Suður-Ameríku, nálægt vatninu Lake Titicaca, 3800 m yfir sjávarmáli á landamærum Bólivíu og Perú.
Kartaflan barst til Evrópu á 16. öld en var aðallega notuð sem svínafóður og fátækramatur í byrjun og töldu sumir hana eitraða. Kartaflan breiddist út um Evrópu og til Kína, Japan og Indlands með sjómönnum snemma á 17. öldinni Einnig til Írlands en þaðan er talið að hún hafi borist til Norður-Ameríku snemma á 18. öld. Á Íslandi er fyrst vitað um ræktun kartaflna árið 1758 á Bessastöðum.
Kartaflan hefur alhliða næringargildi og sem fastur hluti hverrar máltíðar er hún góð undirstöðufæða. Hollusta hennar fer þó eftir því hversu þurrefnisrík hún er, hvernig hún er matreidd og geymslutímanum. Algengt er hér að þurrefnið sé um 20% af kartöflunni og afgangurinn vatn. Af þurrefninu eru kolvetnin um 75%, prótín um 10%, fita 0,5% og trefjar um 10%. Orkan í 100 g af soðnum kartöflum er einungis um 70 kkal en eykst hins vegar upp í 300 kkal í djúpsteiktum, frönskum kartöflum. Kartaflan er mikilvægur gjafi fyrir C-vítamín, B6-vítamín (pyridoxín), B1-vítamín (tíamín), fólínsýru og nikótínsýru. Einnig eru þar steinefnin kalíum, magníum og járn auk trefja. Þær breytingar sem verða við matreiðsluna og við lengri geymslutíma felast einkum í rýrnun á vítamíninnihaldi.
Kartaflan barst til Evrópu á 16. öld en var aðallega notuð sem svínafóður og fátækramatur í byrjun og töldu sumir hana eitraða. Kartaflan breiddist út um Evrópu og til Kína, Japan og Indlands með sjómönnum snemma á 17. öldinni Einnig til Írlands en þaðan er talið að hún hafi borist til Norður-Ameríku snemma á 18. öld. Á Íslandi er fyrst vitað um ræktun kartaflna árið 1758 á Bessastöðum.
Kartaflan hefur alhliða næringargildi og sem fastur hluti hverrar máltíðar er hún góð undirstöðufæða. Hollusta hennar fer þó eftir því hversu þurrefnisrík hún er, hvernig hún er matreidd og geymslutímanum. Algengt er hér að þurrefnið sé um 20% af kartöflunni og afgangurinn vatn. Af þurrefninu eru kolvetnin um 75%, prótín um 10%, fita 0,5% og trefjar um 10%. Orkan í 100 g af soðnum kartöflum er einungis um 70 kkal en eykst hins vegar upp í 300 kkal í djúpsteiktum, frönskum kartöflum. Kartaflan er mikilvægur gjafi fyrir C-vítamín, B6-vítamín (pyridoxín), B1-vítamín (tíamín), fólínsýru og nikótínsýru. Einnig eru þar steinefnin kalíum, magníum og járn auk trefja. Þær breytingar sem verða við matreiðsluna og við lengri geymslutíma felast einkum í rýrnun á vítamíninnihaldi.
Heimildir: Slóðirnar potato2008.org, cipotato.org, karto.is